Op 4 december 2025 kwam de Gezondheidsraad met vernieuwde Richtlijnen goede voeding. Vervolgens werd op 9 april 2026 de nieuwe Schijf van Vijf gepresenteerd.
Deze nieuwe richtlijnen en de manier waarop het gepresenteerd werd, maakte behoorlijk wat los. Blijkbaar raakt het iets in ons gevoel van autonomie. We willen nu eenmaal niet dat iemand anders bepaalt wat we wel en niet zouden moeten eten.
Mijn advies? Neem de nieuwe Schijf van Vijf met een grote korrel zout. Daarnaast helpt het om de Schijf van Vijf in de juiste context te zien.
Niet uniek voor Nederland
Waar veel mensen niet bij stil staan is dat Nederland zeker niet het enige land is met voedingsrichtlijnen zoals de Schijf van Vijf. Over de hele wereld bestaan vergelijkbare modellen, vaak letterlijk en figuurlijk in een andere vorm:
- België: de Voedingsdriehoek (afbeelding)
- Groot-Brittannië: de Eatwell Guide/Plate
- Duitsland: de Voedselcirkel
- Verenigde Staten: de Voedingspiramide
- Japan: de “Voedingstol”
Ontstaan in tijden van schaarste
Voor Nederland ligt de oorsprong van deze richtlijnen in of vlak na de oorlog. Ze waren bedoeld om mensen te helpen gezond te blijven in tijden van voedselschaarste. Het ging toen vooral om: hoe voorkom je tekorten?
Organisaties zoals het Voedingscentrum komen uit die context voort. De voorloper, het Voorlichtingsbureau voor de Voeding, gaf praktische adviezen over hoe je met beperkte middelen toch voedzaam kon eten— zelfs met ingrediënten die we nu niet meer als voedsel zien, zoals bloembollen.
Van tekorten naar overvloed
Door de jaren heen is de insteek natuurlijk veranderd. Waar het vroeger ging om voldoende binnenkrijgen, gaat het nu voornamelijk over beperken. In onze huidige voedselomgeving is er geen schaarste, maar juist overvloed—en die brengt andere gezondheidsproblemen met zich mee.
De Schijf van Vijf door de jaren heen
De Schijf van Vijf zoals we die kennen, is niet altijd hetzelfde geweest. In de jaren ’80 werd hij vervangen door de Maaltijdschijf en in de jaren ’90 door de Voedingswijzer (afbeelding). Nadat de herkenbaarheid en populariteit afnamen, werd de Schijf van Vijf in 2004 weer afgestoft als promotiemiddel voor het Voedingscentrum. Die organisatie was in 2000 ontstaan uit een fusie met andere partijen.
Bron: Keuringsdienst van waarde: hoe komen we aan de Schijf van Vijf?
Sindsdien is de wetenschappelijke onderbouwing steeds belangrijker geworden. Vooral de herziening in 2016 markeert een belangrijk punt: dit is de eerste versie die echt gebaseerd is op actuele wetenschappelijke inzichten. De basis voor de Schijf van Vijf 2026 zijn de Richtlijnen Goede Voeding uit 2025 van de Gezondheidsraad, aangevuld met inzichten van het RIVM.
De rol van wetenschap en overheid
De Gezondheidsraad is een onafhankelijke instantie en adviseert de overheid al sinds het begin van de vorige eeuw over volksgezondheid, op basis van wetenschappelijk onderzoek. Dat gaat niet alleen over voeding, maar bijvoorbeeld ook over vaccinaties of schadelijke stoffen. Het RIVM richt zich op een gezonde bevolking en een duurzame, veilige en gezonde leefomgeving.
De adviezen van deze organisaties zijn bedoeld als richting en worden, juist vanwege hun onafhankelijkheid, niet direct vertaald naar beleid. Dat is de taak van de overheid. Maar hoe de overheid al die adviezen vertaalt—of soms naast zich neerlegt—is een heel ander verhaal. Ook in het huidige coalitieakkoord ligt de nadruk weer op de individuele verantwoordelijkheid voor een gezonde leefstijl, terwijl er geen structurele en concrete verantwoordelijkheid wordt genomen om de voedselomgeving blijvend te veranderen. Meer hierover lees je bijvoorbeeld in dit artikel over Obesitas, Ondervoeding en het Coalitieakkoord van Lizette Oudhuis.
Hoe persoonlijk nemen we het?
In tegenstelling tot de overheid neemt het Voedingscentrum haar taak wel heel serieus met de Schijf van Vijf. Maar dat gaat alleen over de eerder genoemde individuele verantwoordelijkheid.
Toch is de Schijf van Vijf geen wet, geen verplichting en geen oordeel. Maar veel mensen ervaren mensen het als een set nieuwe (leef)regels, vaak bovenop regels die ze zichzelf al hebben opgelegd. En juist die stapeling van regels werkt vaak averechts en roept frustratie op.
Onbewust voelen we de druk dat gezondheid onze eigen verantwoordelijkheid is. Terwijl voeding maar een klein deel van onze gezondheid bepaalt: je leefomgeving is minstens zo belangrijk.
We weten zelf best wat gezond is en wat niet. Tegelijkertijd is het logisch dat je soms twijfelt. De hoeveelheid informatie en de huidige voedselomgeving maken het er niet makkelijker op. En het ziet er niet naar uit dat daar op korte termijn verandering in komt.
Maar het is echt mogelijk om zelf grip te krijgen op je eetpatroon en minder beïnvloed te worden door je voedselomgeving. Kun je daar wel wat hulp bij gebruiken? Dan help ik je graag om je eigen weg te vinden in een gezond eetpatroon—zonder opgelegde regels van buitenaf (die kunnen trouwens ook van je eigen Eetpolitie komen 😉).
